ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC), otomotiv bayileriyle yaptığı anlaşmalarla kredi ayrımcılığına ilişkin mahkeme kararlarını uygulamayacağını açıkladı. FTC, daha önce bu bayilerin siyahi ve Latino müşterilerine daha yüksek faiz ve ek ücretler talep ettiğini iddia etmiş, ancak şimdi bu iddiaları geri çekti.

FTC'nin Mahkeme Kararlarından Vazgeçişi

FTC, Passport adlı bir otomotiv bayilik zinciri, Coulter Motor Company ve bu şirketin eski genel müdürü Gregory DePaola'ya karşı açtığı davalarda uzlaştı. Kurumun açıklamasına göre, daha önce bu bayilerin renkli müşterilere karşı ayrımcılık yaptığını iddia eden suçlamalarından vazgeçiyor. Anlaşmalara göre FTC, bu tür iddiaları artık takip etmeyecek.

Şikayetler, otomotiv bayilerinin müşterilerin etnik kökenine göre farklı oranlar uyguladığını ortaya koyan istatistiksel analizlere dayanıyordu. Ancak FTC, müşterilerine bu tür ayrımcılığı açıkça emretmedikleri için soruşturmayı sonlandırdığını belirtiyor.

Eyalet Yetkilileri Kararı Eleştirdi

Adalet makamları ve eyalet savcısı Kris Mayes, FTC'nin kararını sert şekilde eleştirdi. Arizona'nın başsavcısı Mayes, bu hareketi "iğrenç" olarak nitelendirdi ve FTC'nin daha önce belirlediği anlaşma şartlarından geri adım atmasının, Arizonalılar için ayrımcılığa yeşil ışık yaktığını söyledi.

Illinois Kuzey Bölgesi Mahkemesi ise FTC'nin yapılan anlaşmayı değerlendirmesi için hiç fırsat verilmediğini belirtti.

Disparate Impact Teorisinden Uzaklaşma

FTC, artık "disparate impact" (dolaylı ayrımcılık) teorisine dayanan davalara mahkeme takibi yapmayacağını açıkladı. Hukuk başlangıcı Privlex'in baş hukuk müdürü Aaron Rieke'ye göre, bu tür ayrımcılığı kanıtlamak son derece zordur. Çünkü nötr görünen bir politikanın koruma altındaki bir gruba orantısız zarar verdiğini göstermek ve bunun meşru bir amacı olmadığını ispat etmek gerekir.

Teknolojinin insan hakları üzerindeki etkisini inceleyen Upturn kuruluşunun kıdemli proje direktörü Logan Koepke, özellikle yapay zeka ve otomatik karar verme sistemlerinin kredi kararları gibi kritik alanlarda giderek daha fazla kullanıldığı göz önüne alındığında, dolaylı ayrımcılık analizi analizinin daha da önemli hale geldiğini vurguladı.

Trump Yönetiminin Etkisi

Geçen yıl Trump yönetimi, FTC ve diğer federal kurumları tüm eski kararları gözden geçirmeye ve "uygun hareketi" almaya yönlendiren bir yönetim emri yayınladı. İdareye göre, dolaylı ayrımcılık sorumluluğu ulusal değerleri baltalaması nedeniyle problemli bulunuyor.

Ne Anlama Geliyor?

Dolaylı ayrımcılık (disparate impact), bir işletmenin nötr görünen uygulamasının belirli etnik, cinsiyet veya ırksal grupları orantısız biçimde olumsuz etkilemesi durumudur. Direkt ayrımcılıktan (disparate treatment) farklı olarak, burada kasıtlı bir ayrımcılık niyeti yoktur; sonuç orantısız bir zarar oluşturur. Örneğin, bir otomotiv bayisinin tüm müşterilere aynı müşteri tarafındaki kredi oranlarını pazarlayıcılara belirlemesi için serbestlik veriyorsa, bu nötr bir politika görünebilir; ancak istatistiksel veriler gösterse ki bu serbest takdir uygulamasında renkli müşteriler daha yüksek oranlar ödüyorsa, dolaylı ayrımcılık gerçekleşmiş demektir.

Finansal hizmetler ve kredi veren kuruluşlar için bu tür analizler, ayrımcılık yapıp yapmadıklarını anlamanın temel yoludur. Özellikle algoritma ve yapay zeka sistemlerinin karar almada rol oynadığı günümüzde, bu yöntemler daha kritik hale gelmiştir. Çünkü otomatik sistemler bazen programcının fark etmediği paternleri öğrenip uygulamaya başlayabilir ve bunun sonucunda yaratılan ayrımcılık çoğunlukla kasıtlı olmayabilir.

FTC'nin bu tür davalara artık takip etmeyeceğini açıklaması, koruma altındaki grupların finansal hizmetlere erişiminde eşitliğini sağlayan yasal araçların zayıflaması anlamına gelir. Tüketiciler, kredi ve finansal ürünlerin fiyatlandırılmasında kimliklerine bağlı olarak farklı muamele görmelerine karşı daha az hukuki korumaya sahip olacaktır.